GÜN SONUNDA TOPLU BELGE DÜZENLEME
UYGULAMASI DEVAM EDİYOR
(2005 YILINDA BASİT USUL)
M. İrfan AKŞEHİR
Maliye Bakanlığı
Trabzon Vergi Dairesi Başkanlığı
Vergi Denetmenleri Bürosu Başkanı
I- GİRİŞ
Gelir Vergisi Kanununa göre ticari kazanç gerçek (Bilanço veya İşletme Hesabı Esası) veya götürü usule göre tespit edilirken, 29.07.1998 tarihinde yayımlanan 4369 sayılı Kanunda yapılan değişiklikle 01.01.1999 tarihinden itibaren “Götürü Usul” kaldırılarak “Basit Usul” getirilmiştir.
Basit Usul ile ilgili düzenlemenin yürürlüğe girdiği 1999 yılından bu yana önemli değişiklikler yapılmıştır. Son olarak 4842 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle basit usul mükelleflerinin teslim ve hizmetleri KDV.’den istisna edilmiştir. Bunun sonucu olarak basit usul mükellefleri düzenleyecekleri belgelerde KDV. hesaplamayacak, KDV. beyannamesi vermeyeceklerdir.
Basit usul mükelleflerinden mal ve hizmet satın alan gerçek usul mükellefleri ise katma değer vergisi ödemeyeceklerinden KDV. indirimi yapmaları söz konusu değildir.
Gelir Vergisi Kanununda yapılan değişiklikle de daha önce üç taksit halinde ödenmekte olan gelir vergisi, Şubat ve Haziran ayları olmak üzere iki taksitte ödenecektir.
Bu yazımızda yürürlüğe girdiği tarihten bu yana sık sık değişiklik yapılan ve belge düzeniyle ilgili hükümleri hala geçici düzenlemelerle yürütülen basit usulle ilgili düzenlemeler toplu halde verilmeye çalışılmıştır.
II- AMAÇ
Götürü usulde vergilendirilen mükellefler gerçek kazançları üzerinden vergiye tabi olmadıklarından, yasayla zorunlu tutulmalarına rağmen satın aldıkları mal ve hizmetler karşılığında belge almak için gerekli özeni göstermemişlerdir. Ayrıca belirli bir alış tutarını geçmeleri halinde gerçek usulde vergilendirileceklerinden özellikle belge alınmamış veya alınan belgeler saklanılmamıştır.
Kısaca belirtilen bu özellikleri dolayısıyla ticari kazancın götürü usulde tespit yöntemi kayıt dışı ekonomiyi besler hale gelmişti. Götürü mükelleflerin belge almamaları veya aldıkları belgeleri saklamamaları belge düzeninde kopmalara neden olmakta bunun sonucunda gerçek usulde vergilendirilen mükelleflerin faaliyetlerinin izlenmesi ve kazançlarının gerçek tutarları ile tespit konusunda sorunlar ortaya çıkmaktaydı. Diğer yandan götürü usulde vergilendirme gerçek gelirin vergilendirilmesi prensibinden önemli bir sapmayı ifade ettiğinden toplumun pek çok kesiminin haklı itirazlarına neden olmaktaydı.
Mevcut uygulamanın sakıncalarını gidermek amacıyla 4369 sayılı Kanunla Götürü Usul kaldırılarak 01.01.1999 tarihinden itibaren “Basit Usulde Vergilendirme” esasına geçilmiştir.
III- BASİT USULDE VERGİLENDİRME
Götürü Usul 31.12.1998 tarihinden itibaren kaldırılarak, 01.01.1999 tarihi itibariyle Basit Usul getirilmiştir. Dolayısıyla 31.12.1998 tarihi itibariyle “Götürülük” şartlarını taşıyanlar 01.01.1999 tarihinden başlayarak Basit Usulde Vergilendirilmeye başlanılmıştır.
Yapılan düzenlemeyle kazançları basit usulde tespit olunacak mükellefler, defter tutma hariç, ikinci sınıf tüccarlara ilişkin Vergi Usul Kanununda belirtilen bildirimler, vesikalar, muhafaza ve ibraz hükümlerine tabi tutulmuşlardır. Basit Usul mükellefleri, bu yükümlülükleri nedeniyle yaptıkları mal ve hizmet alışlarıyla giderleri için belge almak ve aldıkları bu belgeleri muhafaza etmek zorundadırlar.
Basit Usulde;
-Belge alınması ve verilmesi zorunludur.
- Düzenlenen belgeler vergi iadesine konu harcama belgesi olarak kabul edilecektir.
- Defter tutulmayacaktır.
-Verilmesi gereken beyannameler Meslek Örgütleri bünyesinde Muhasebe Bürolarınca düzenlenebilecektir.
-Basit Usulde Vergilendirilen mükelleflerin, bir takvim yılı içinde aldıkları mal ve hizmetlere ait alış belgeleri ve yaptıkları giderler ile hasılat belgeleri, kayıtlarının tutulduğu bürolarda muhafaza edilecektir. Cari takvim yılına ilişkin belgelerin ibrazı, bu bürolardan talep edilecektir.
-Geçici vergi ödemeyeceklerdir.
- Kullanılan sabit kıymetler gider yazılmayacak ve üzerlerinden amortisman hesaplanmayacaktır.
Basit Usulün şartlarına haiz olmakla birlikte bu usulde yararlanmak istemediklerini yazı ile bildirenler;
-Bu taleplerini takip eden aybaşından veya izleyen takvim yılı başından,
- Yeni işe başlayanlar ise başlama tarihinden itibaren, gerçek usulde vergilendirileceklerdir.
IV- BASİT USULDE VERGİLENDİRMEDE BELGE DÜZENİ VE BEYAN
A)BELGE DÜZENİ
a)Belgelerin Temini:
Basit usule tabi mükellefler kullanacakları belgeleri ve zarfları bağlı oldukları oda veya birliklerden temin edeceklerdir. Maliye Bakanlığı belgelerle zarfların basımının Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonunca yapılmasını, bu belgelerle zarfların izlenmesi ve kayıtların tutulması işlemlerinin ise ilgili mesleki teşekküllerce oluşturulan bürolarca yürütülmesini uygun görmüştür.
Mükelleflerin belge basımı için vergi dairelerinden izin almalarına gerek bulunmamaktadır. Basımı yapılacak belgelerde Vergi Usul Kanunu ve ilgili mevzuatta yer alan asgari bilgiler ile özel işaret (amblem) bulunacaktır.
Basit Usulde Vergilendirme kapsamına alınan mükellefler ile bu usulde vergilendirilecek mükellefler 01.01.1999 tarihinden Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre fatura, perakende satış vesikaları ve diğer belgeleri düzenlemek ve kullanmak zorundadırlar.
Maliye Bakanlığı yeni düzenlemeye intibakı kolaylaştırmak ve gerekli hazırlıkları yapabilmeleri için;
- 01.01.1999 tarihinden 30.06.1999 (Bu süre 28 seri no.lu Gelir Vergisi Sirküleri ile 31.12.2005 tarihine kadar uzatılmıştır.) tarihine kadar belge vermedikleri günlük hasılatları için gün sonunda tek bir fatura düzenlemeleri, düzenlenen faturanın alıcıya ilişkin bilgiler yerine “......... tarihli toplam hasılat” ibaresinin yazılmasını,
-Bu uygulama, taksi işleten mükellefler için taksimetrelerine fiş verebilecek cihaz takılıncaya kadar devam edecektir.
Ancak bu imkândan yararlanmak isteyen mükellefler müşterilerinin istemeleri halinde Fatura ve Perakende satış vesikaları (dolmuş işletenler hariç) vermek zorundadırlar.
b)Mükellef Kayıtlarının Tutulacağı Bürolar:
Mükellef kayıtları, öncelikle mesleki yönden bağlı olunan odalar bünyesinde kurulacak bürolarda tutulacaktır. Mesleki yönden bağlı oldukları oda bünyesinde büro kurulmamış ise kayıtlar, işyerlerinin bulunduğu yerdeki diğer meslek odalarında kurulmuş olan bürolarda tutulacaktır. Burada da kurulmamışsa mükellefin bağlı olduğu odanın öngöreceği yerdeki büro tarafından tutulabilecektir. Ayrıca Defterdarlık ve birliklerce uygun görülen mükellefler, kayıtlarını kendileri de tutabileceklerdir.
Kayıtların tutulacağı bürolarda yetki almış yeterli sayıda meslek mensubunun çalıştırılması zorunludur. Bir büroda kayıtları tutulan mükelleflerin (işyerinin nakli hariç) takvim yılının sonuna kadar tüm işlemleri aynı büro tarafından yerine getirilecektir. Büroda ücretli meslek mensubu çalıştırılmasının mümkün olmadığı durumlarda büroya bağlı olmayan meslek mensuplarının gözetiminde yürütülebilecektir.
c)Amortismana Tabi İktisadi Kıymetlerin Satışında Belge Düzeni:
Basit Usulde ticari kazancın bir hesap dönemi içinde elde edilen hasılat ile giderler ve satılan malların alış bedelleri arasındaki müspet farktan oluştuğu, bu farkın faaliyet ile ilgili olarak alınması ve verilmesi mecburi olan alış ve giderler ile hasılatlara ilişkin belgelerde yazılı tutarlara göre hesaplanacağı hükme bağlanmıştır.
215 seri no.lu Gelir Vergisi Genel Tebliğinde, basit usulde vergilendirilen mükelleflerin kullandıkları sabit kıymetleri gider yazamayacakları ve amortismana tabi tutamayacakları belirtilmiştir. 72 seri no.lu Katma Değer Vergisi Genel Tebliğinde ise; basit usule tabi mükelleflerin amortismana tabi iktisadi kıymetlere ait fatura ve benzeri belgelerde gösterilen katma değer vergisini indirim konusu yapamayacakları ve bu kıymetlerin tesliminin katma değer vergisine tabi bulunmadığı açıklanmıştır.
Bu sebeple sabit usulde vergilendirilen mükelleflerin taşıt ve diğer sabit kıymetlerini satmaları dolayısıyla fatura düzenleme yükümlülükleri de bulunmamaktadır.
Öte yandan, bu mükelleflerce yapılan taşıt satışının noter satış sözleşmesiyle, diğer sabit kıymet satışının ise gider pusulası düzenlemek suretiyle tevsik edilmesi mümkün bulunmaktadır. (GVK. 230)
d)Basit Usulde Vergilendirilen Mükellefler Ödeme Kaydedici Cihaz Kullanabileceklerdir.
Gelir Vergisi Kanununun 51’inci maddesinin ödeme kaydedici cihazları kullanan mükelleflerin basit usulden faydalanamayacağına ilişkin 11 numaralı bent hükmü 4444 sayılı Kanunun 14’üncü maddesiyle kaldırılmıştır.
Bu düzenleme ile, basit usulde vergilendirilen mükelleflere ödeme kaydedici cihaz kullanma imkânı getirilmiştir.
Ödeme kaydedici cihaz kullananlardan, kayıtlarını meslek odaları bünyesinde oluşturulan bürolarda tutturanlar;
Aylık işlemlerine ilişkin günlük kapanış fişlerini (Z Raporlarını),
O aya ait aylık alış satış ve gider belgelerini, takip eden ayın 10’una kadar bürolara vereceklerdir.
B) GELİR VERGİSİ BEYANNAMESİNİN VERİLMESİ VE ÖDEME
Gelir, sadece basit usulde tespit edilen ticari kazançlardan ibaret ise yıllık beyanname, mükellefin de imzası alındıktan sonra izleyen yılın Şubat ayının onbeşinci günü akşamına kadar büroda görevli personel veya mükellefler tarafından vergi dairesine verilecek veya gönderilecektir.
Ancak mükellefin basit usulde vergilendirilen ticari kazancıyla birlikte diğer gelir unsurlarının bulunması halinde yıllık beyanname izleyen Mart ayının onbeşinci günü akşamına kadar verilecektir.
Şubat ayının 15’inci günü akşamına kadar verilen yıllık beyanname üzerinden tahakkuk ettirilen gelir vergisinin ilk taksiti beyannamenin verildiği Şubat ayında ikinci ve son taksiti ise Haziran ayında ödenir.
C) KATMA DEĞER VERGİSİ İSTİSNASI
Katma Değer Vergisi Kanununun 17/4-a maddesinde 4842 sayılı Kanunla değişiklik yapılarak basit usulde vergilendirilen mükellefler tarafından 1.7.2003 tarihinden itibaren yapacakları teslim ve hizmetler katma değer vergisinden istisna edilmiştir.
Değişiklikle Gelir Vergisi Kanununa göre kazancı basit usulde tespit edilen mükellefler 1.7.2003 tarihinden itibaren teslim ve hizmetleri nedeniyle katma değer vergisi hesaplamayacaklar, düzenleyecekleri belgelerde katma değer vergisi göstermeyeceklerdir.
Basit usul mükellefleri tarafından yapılan teslim ve hizmetlerin KDV.’den istisna edilmiş olması ve artık KDV. beyannamesi verilmeyecek olması nedeniyle, kendilerine yapılan mal ve hizmet teslimleri ile giderleri nedeniyle ödedikleri KDV.’leri indirim konusu yapamayacaklardır. İndirim konusu yapılamayan katma değer vergisi, mahiyetine göre gider veya maliyet unsuru olarak (Amortismana tabi iktisadi kıymet alımlarına ilişkin olarak ödenen KDV. hariç) dikkate alınacaktır.
Basit usul mükelleflerinden mal ve hizmet satın alan gerçek usul mükellefleri ise katma değer vergisi ödemeyeceklerinden KDV. indirimi yapmaları söz konusu değildir.
Basit usulde vergilendirilen mükelleflerin 1.7.2003 tarihinden sonra yaptıkları teslim ve hizmetlerde işlem bedeli üzerinden katma değer vergisi hesaplanmayacak, bu işlemlerle ilgili olarak düzenlenecek belgelerde katma değer vergisi gösterilmeyecek veya “KDV. dahildir” anlamında bir şerhe yer verilmeyecektir.
Basit usule tabi mükelleflerin ellerinde bulunan belgelerde yer alan katma değer vergisi sütunu çizilerek bu belgelerin kullanımına devam edilebilecektir.
a)Adi Ortaklıklar:
Ortaklarının tamamı basit usule tabi olan adi ortaklıkların teslim ve hizmetleri de bu hüküm kapsamında değerlendirilecektir. Ancak ortaklarından en az birisi Gelir Vergisi Kanununa göre gerçek usulde vergilendirilen adi ortaklıkların, teslim ve hizmetleri istisna kapsamına girmemektedir.
b)Belgelerde Katma Değer Vergisinin Yer Alması:
İstisna uygulamasının başladığı 1.7.2003 tarihinden itibaren, düzenledikleri belgelerde katma değer vergisi gösteren veya “KDV. dahildir” şerhine yer veren basit usulde vergilendirilen mükellefler, belgede ayrıca gösterilen veya iç yüzde yoluyla hesaplanacak vergi tutarını Katma Değer Vergisi Kanununun 8/2’nci maddesi gereğince vergi dairesine beyanname ile yatırmak zorundadır. Vergi dairesine ödenecek tutardan alışları dolayısıyla yüklenilen vergiler indirilmeyecek, yüklenilen bu vergi tutarı, Gelir Vergisi Kanununun izin vermesi halinde gider veya maliyet unsuru olarak dikkate alınacaktır.
D) DİĞER HUSUSLAR
a)Basit Usule Tabi Olmanın Genel Şartlarından Olan İşyeri Kira Bedeline İlişkin Tutar (2005):
Gelir Vergisi Kanununun 47’nci maddesinin 2 numaralı bendinde yer alan yıllık kira bedeli toplamı 1.1.2005 tarihinden itibaren Büyükşehir Belediye sınırları içinde 3.2 milyar lira (2005 yılı için 3.200 YTL.), diğer yerlerde ise 2.3 milyar lira olarak (2005 yılı için 2.300 YTL.) uygulanacaktır.
b)Basit Usule Tabi Olmanın Özel Şartlarını Belirleyen Hadler:
Gelir Vergisi Kanununun 48’inci maddesinde yer alan hadler, 1.1.2005 tarihinden itibaren;
1-Satın aldıkları malları olduğu gibi veya işledikten sonra satanların yıllık alımları tutarının 47.000.000.000 (2005 yılı için 47.000 YTL.) lirayı veya yıllık satışları tutarının 66.000.000.000 lirayı (2005 yılı için 66.000 YTL.) aşmaması,
2- 1 numaralı bentte yazılı olanların dışındaki işlerle uğraşanların bir yıl içinde elde ettikleri gayri safi iş hasılatının 23.000.000.000 lirayı (2005 yılı için 23.000 YTL.) aşmaması,
3- 1 ve 2 numaralı bentlerde yazılı işlerin birlikte yapılması halinde, yıllık satış tutarı ile iş hasılatı toplamının 47.000.000.000 lirayı (2005 yılı için 47.000 YTL.) aşmaması, şeklinde uygulanacaktır.
c)Özel Gider İndirimi-Vergi İadesi:
Basit usul mükelleflerinin düzenledikleri belgelerin özel gider indirimi ve vergi iadesinde geçerli belge olarak kullanımına devam edilmektedir.
d)İnceleme ve Takdir:
4811 sayılı Vergi Barışı Kanununa göre 1999-2001 yılları için beyannamelerini vermiş olan basit usul mükellefleri hakkında bu dönemlere ilişkin olarak vergi incelemesi ve tarhiyat yapılmayacaktır.
e)Muhtasar Beyanname:
Gelir Vergisi Kanununda yaptıkları ödemelerden vergi tevkif edecekler arasında Basit Usulde vergilendirilen mükellefler sayılmamıştır, bu nedenle bu mükellefler gelir vergisi tevkifatı yapmayacaklar ve muhtasar beyanname vermeyeceklerdir. (Teslim ve hizmetleri katma değer vergisine tabi olmadığından katma değer vergisi beyannamesi de vermeyeceklerdir.)
f)Diğer Ücret:
Basit usulde vergilendirilen mükelleflerin kendi işyerlerinde bilfiil çalışmaları veya bulunmaları şarttır. Ancak bu mükelleflerin işlerinde yardımcı işçi çalıştırmaları veya çırak kullanmaları bu şartı bozmamaktadır. Basit usul mükelleflerinin yanında bu şekilde çalışanların ücretleri “diğer ücret” kapsamında vergilendirilecektir. Diğer ücret kapsamında vergilendirilenler vergi karnesi almaya mecburdurlar.
Kazançları basit usulde tespit edilen mükellefler, yanında çalıştırdıkları kişilerin vergi karnesi almalarını ve karnelerinde yazılı vergilerini ödemelerini temin etmeye mecburdurlar.
g)Diğerleri (kısa kısa..):
1- Gelirin sadece basit usulde tespit edilen ticari kazançlardan ibaret olması halinde, 2005 yılı kazançlarına ilişkin beyanname 2006 yılı Şubat ayının onbeşinci günü akşamına kadar verilecektir.
2- Basit usulde tespit edilen ticari kazanç yanında beyana tabi başka bir gelir unsurunun bulunması halinde, yıllık beyanname 2006 yılı Mart ayının onbeşinci günü akşamına kadar verilecektir.
3- Beyanname üzerinden hesaplanan gelir vergisi Şubat ve Haziran aylarında olmak üzere iki eşit taksitte ödenecektir.
4- Mart ayının onbeşinci günü akşamına kadar verilecek beyannameler üzerinden hesaplanan gelir vergisi Mart ve Temmuz aylarında olmak üzere iki eşit taksitte ödenecektir.
5- Basit usul mükellefleri kullanmak üzere satın aldıkları ödeme kaydedici cihazların alış bedellerinin tamamını vergiye tabi kazançlarının tespitinde indirim konusu yapabilirler.