MOTORLU KARA TAŞITLARIYLA ŞEHİRLERARASI

YOLCU TAŞIMACILIĞI VE KARŞILAŞILAN SORUNLAR

 

Kutlu Tekin COŞKUN

Maliye Bakanlığı

Gelir İdaresi Başkanlığı

Gaziantep Vergi Dairesi Başkanlığı

Vergi Denetmeni

 

1- GİRİŞ

Kompleks bir yapıya sahip olan Türk Vergi Kanunları, mükelleflerin tabi oldukları mali hak ve yükümlülükleri sektörel bazda ele almamış, yasalarda öncelikle genel düzenlemelere yer verilmiştir. Zamanla sektörel bazda ortaya çıkan tereddüt ve ihtilafları gidermek için yasa, genel tebliğ, sirkü ve iç genelgelerle özel düzenlemeler yapma yoluna gidilmiştir. Yazımızda şehirlerarası yolcu taşımacılığı sektörü genel olarak irdelenecek ve uygulamada karşılaşılan sorunlara değinilecektir. Yazımızın amacı, bu sektörde faaliyet gösteren mükelleflerin incelenmesi halinde inceleme öncesinde ön bilgi sunmak ve bu konuda daha sonra yapılacak kapsamlı çalışmalara ışık tutmaktır.

2- MÜKELLEFİYET VE BELGE DÜZENİ

Yolcu taşımacılığı faaliyeti şahıs tarafından yapılıyorsa bu faaliyetlerden elde edilen kazanç ticari kazanç, kurum tarafından yapılıyorsa elde edilen kazanç kurum kazancı olması dolayısıyla yine ticari kazançtır. Yani bu faaliyetleri yapanlar gelir veya kurumlar vergisindeki genel hükümler çerçevesinde vergilendirilecektir. Ancak bu faaliyeti yapan şahsın basit usule tabi olması halinde geçici vergi beyannamesi vermeyeceği tabidir. Öte yandan Gelir Vergisi Kanununun 51’inci maddesinde basit usulden faydalanamayacaklar sayılmıştır. Yasanın 51/10’uncu maddesinde şehirlerarası yük ve yolcu taşımacılığı yapanların basit usulden faydalanamayacağı hükme bağlanmıştır. Ancak aynı maddenin parantez içi hükmü uyarınca sürücüsünden başka 14 ve daha aşağı oturma yeri olan ve insan taşımaya mahsus motorlu kara taşıtları ile yolcu taşıyanlar basit usulden yararlanabilir.

Söz konusu faaliyeti icra eden basit usul mükellefi ise Vergi Usul Kanununun 173’üncü maddesi uyarınca defter tutmayacaktır. Gerçek usulde vergilendirilmiş ticari kazanç sahibi ise bilanço esasına veya işletme hesabı esasına göre defter tutacaklardır. Belge düzeninde ise gerçek veya basit usul ayrımı yapılmamaktadır. Nitekim Vergi Usul Kanununun 233’üncü maddesi uyarınca birinci ve ikinci sınıf tüccarlar ile kazancı basit usulde tespit edilenler yaptıkları işlerin bedelleri karşılığında yolcu taşıma bileti tanzim edeceklerdir. Mezkur kanunun 240/B maddesi uyarınca şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapıp 233’üncü madde gereğince yolcu taşıma bileti kesmeye mecbur olan mükellefler (T.C. Devlet Demir Yolları hariç) taşıtların her seferi için yolcu listesi düzenleyecekler ve taşıtta bulunduracaklardır. Vergi Usul Kanununun 353/2’nci maddesine göre yolcu bileti ve yolcu listesi düzenlenmediğinin, kullanılmadığının, bulundurulmadığının, aslı ile örneğinde farklı meblağlara yer verildiğinin, gerçeğe aykırı olarak düzenlenlendiğinin tespiti halinde her bir belge için 118 YTL özel usulsüzlük cezası kesilecektir.

3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanununun 1’inci maddesine göre ticari, sınai, zirai, mesleki faaliyet çerçevesinde yapılan teslim ve hizmetler katma değer vergisine tabidir. Bu tür taşımacılık işlemlerinde ticari faaliyet kapsamında yapılmış bir hizmet teslimi söz konusudur. Yasanın 10’uncu maddesine göre vergiyi doğuran olay, mal teslimi veya hizmet ifasında malın teslim edilmesi veya hizmetin ifa edilmesidir. Malın tesliminden veya hizmetin yapılmasından önce fatura veya benzeri belgeler verilmesi hallerinde, ki bu sektörde hizmetin ifasından önce yolcu bileti düzenlenip müşteriye verilmektedir, bu belgelerde gösterilen miktarla sınırlı olmak üzere fatura veya benzeri belgelerin düzenlenmesi anında vergiyi doğuran olay meydana gelir. KDV. Kanununun 29 ve 34’üncü maddelerine göre verginin indirim konusu yapılabilmesi için fatura vb. vesikalarda ayrıca gösterilmesi zorunludur. Ancak yasanın 23’üncü maddesine göre özel matrah şekilleri tespit edilen işlemler ile 20/4’üncü maddesine göre, tarife ve bilet bedelinin vergi dahil edilerek hesaplandığı hallerde, düzenlenecek vesikalarda verginin ayrıca gösterilmesi şartı aranmayacaktır. Kanunun 20/4’üncü maddesi şöyledir: “Belli bir tarifeye göre fiyatı tespit edilen işler ile bedelin biletle tahsil edildiği hallerde tarife ve bilet bedeli Katma Değer Vergisi dahil edilerek tespit olunur ve vergi müşteriye ayrıca intikal ettirilmez.” 89 ve 93 seri no.lu KDV. Genel Tebliğleri uyarınca tutara iç yüzde uygulayarak katma değer vergisi hesaplayacaktır. Söz konusu faaliyetle iştigal edip basit usulde vergilendirilen mükelleflerin KDV. Kanununun 17/4-a maddesi uyarınca katma değer vergisinden istisna olduğu tabiidir.

3- İHTİLAFLI VE MUVAZAALI DURUMLAR

Motorlu kara taşıtlarıyla şehirlerarası yolcu taşıma işlemlerine komisyoncuların aracılık etmesi halinde mükellefiyet ve belge düzeni ile ilgili olarak tereddüte düşülmesi nedeniyle Maliye Bakanlığınca 173 ve 206 sıra no.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliğleri çıkarılmıştır.

Bağımsız otobüs sahipleri kendi otobüsleriyle başka bir firmanın yolcularını taşırlar. Bağımsız otobüs sahiplerinin ayrı mükellefiyetleri vardır. (B) Otobüs işletmesi Gaziantep-Konya arasında şehirlerarası yolcu taşımacılığı yapmaktadır. Yolcu taşıma işini kendi otobüsleri yanısıra kendi adı altında bağımsız olarak çalışan (C) ve (D) otobüs sahiplerine (işletmelerine) yaptırmaktadır. (B) otobüs işletmesi, kendi adına bastırmış olduğu yolcu taşıma biletlerini satarak, (C) ve (D) otobüs sahiplerine (işletmelerine) yolcu bulmakta ve söz konusu faaliyeti dolayısıyla komisyoncu olmakta, (C) ve (D) otobüs sahipleri de asıl işi yapan durumunda bulunmaktadır. (B) otobüs işletmesi (C) ve (D) otobüs sahiplerine yaptırdığı yolcu taşıma işi için komisyoncu veya aracı olmakla birlikte kendi adına bastırdığı yolcu taşıma bileti ve yolcu listesi düzenleyecektir. Bu şekilde yapılan yolcu taşımalarında yolcu taşıma biletinin ön yüzünde ayrıca hangi firmanın biletinin olduğu belirtilecektir. (C) ve (D) otobüs sahipleri (işletmeleri) ise, (B) işletmesine yaptıkları yolcu taşıma hizmeti karşılığında fatura düzenleyecekler ve başka bir belge düzenlemeyeceklerdir. Faturada satılan bilet miktarı ve tutarı yer alacaktır. Otobüsün seyri sırasında (B) işletmesince düzenlenmiş yolcu listesi bulundurulacak, yolda yolcu alınması halinde ise (C) ve (D) kendi adlarına bastırmış oldukları yolcu taşıma biletini kullanacaklardır. Yolcu listesi en az 3 nüsha olacaktır. Değilse hiç düzenlenmemiş sayılır. İkisi taşıtta bulundurulur ve denetimlerde ibraz edilir. Liste komisyoncu tarafından düzenlenmişse 4 nüsha olacaktır.

Genellikle büyük otobüs firmalarınca yapılan yolcu taşımacılığı faaliyetlerinde belge düzeni konusunda fazla sorun yaşanmamaktadır. Ancak otobüs seferinin başlamasından sonra arada alınan yolculara yolcu bileti düzenlenmediği aşikardır.

Sürücüsünden başka 14 ve daha aşağı oturma yeri olan ve insan taşımaya mahsus motorlu kara taşıtları ile yolcu taşındığı durumlarda genellikle belge düzenine uyulmadığı görülmekte, önemli vergi kayıp ve kaçağı oluşmaktadır. Uygulamada çevre illere yolcu taşıyan, basit usulde vergilendirilen, hemen hemen hiçbir mali düzenlemeye uymayan bu mükellefler, yaygın ve yoğun vergi denetimlerinden kaçmak için de çeşitli yollara başvurmaktadırlar. Araçla yolcu taşımacılığı yapıldığına dair aracın üzerinde bulunan X Tur, Y Koop., gibi yazılar ile güzergahı gösteren yazılar kapatılmakta, yol denetimlerine muhatap olmamak için maliye ekiplerinin fazla kullanmadığı ve otoban dışındaki güzergahlar seçilmektedir.

4- SONUÇ VE ÖNERİLER

Vergi kayıp ve kaçağının önlenmesi ve kayıt dışı ekonominin kayıt altına alınmasında en etkili yöntemlerden birisi topluma vergi bilincinin aşılanmasıdır. Bu kapsamda öncelikle vergi kayıp ve kaçak oranının yüksek olduğu belirlenen ve mercek altına alınan sektörde faaliyet gösteren mükelleflerin, temsilcilerinin yahut meslek mensuplarının katılacağı bilgilendirme toplantıları düzenlenebilir. Bunun yanında yaygın ve yoğun vergi denetimleri belli bir plan ve koordinasyon dahilinde etkinleştirilip yaygınlaştırılmalıdır. Örneğin şehre giriş ve çıkışı sağlayan tüm ana ve tali yollara maliye ekipleri yerleştirilip günün 24 saatinde denetim yapılabilir. Vergi kanunlarıyla, düzenlenmesi zorunlu hale getirilen belgelerin düzenlenip düzenlenmemesi artık mükellefin insafına bırakılmamalıdır.