YATIRIM VE İSTİHDAM TEŞVİĞİNDE SON DURUM - 1
Altar Ömer ARPACI
Maliye Bakanlığı
I- GİRİŞ
Vergiler ve vergi teşvikleri, ekonomik ve sosyal politika araçlarının en önemlileri arasındadır. Diğer ülkelere bakıldığında, genel olarak eğilimin, teşvik uygulamalarının artık eski önemini kaybetmesi ve oldukça sınırlandırılması yönünde ise de, özellikle bölgesel teşviklerin hâlâ geniş ölçüde yer bulduğu ve küçük işletmelerin desteklendiği görülmektedir.
Bölgesel teşvikler ise bugüne kadar istisna ve muaflıkların daraltılması eğiliminin dışında kalmıştır. Bu çerçevede Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bazı illerinde ve kalkınmada öncelikli yörelerde yeni yatırım sahalarının açılması, buralarda yaşayan insanlarımız için iş ve istihdam imkânlarının artırılması, gelir dağılımının iyileştirilmesi ve diğer bölgelere olan göçün önlenmesi amaçlarıyla, 21.1.1998 tarihli ve 4325 sayılı Kanun yürürlüğe konularak söz konusu bölgelerde çeşitli vergi teşvikleri uygulanmıştır.
4325 sayılı Kanunla getirilen teşviklerin bazı olumlu etkileri görülmekle birlikte, beklenen sonuçlar alınamamıştır. Bu sonucun ortaya çıkmasında, söz konusu Kanunun yürürlükte bulunduğu dönemde, Ülkemizin içinde bulunduğu ekonomik koşulların önemli ölçüde etkisi olmuştur.
Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkınmada Öncelikli Yörelerde vergi teşvikleri uygulamak ve yatırımlara bedelsiz kamu arsa ve arazisi temin etmek suretiyle yatırımların ve istihdam imkanlarının artırılması ile ilgili olarak 4325 sayılı “Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkınmada Öncelikli Yörelerde İstihdam Yaratılması ve Yatırımların Teşvik Edilmesi ile 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. (1)
1998 yılı Ocak ayında çıkarılan sözkonusu Kanunla, istihdamı ve gelişmişlik düzeyi düşük olan illerde, hizmet işletmeciliği dahil, her türlü ticari, sınai, mesleki ve zirai faaliyet sektörlerinde istihdam kapasitesinin artırılması ve bu yolla gelirin ve sosyo-ekonomik gelişmenin artırılması amaçlanmıştır.
Söz konusu Kanunla, Olağanüstü Hal Bölgesinde ve Kalkınmada Öncelikli Yörelerde 1.1.1998 tarihinden sonra faaliyete başlayan veya öteden beri faaliyetlerini sürdüren mükelleflere; gelir ve kurumlar vergisi istisnası, gelir ve kurumlar vergisi indirimi, çalışanlardan kesilen vergilerin ertelenmesi, vergi, resim ve harç istisnası, sigorta primi işveren payının Hazinece karşılanması ve bedelsiz yatırım yeri tahsisi, avantajları sağlanmıştır.
Sayılan bu istisna, indirim ve teşviklerin bir kısmının uygulama imkanı 31. 12.2002 tarihi itibariyle sona ermekte olup, bir kısmının 31.12.2007 tarihine kadar uygulanma imkanı mevcuttur. Bedelsiz yatırım yeri tashihi ile ilgili teşvik konusunda ise süre sınırlaması bulunmamaktadır.
4325 sayılı Kanun ile getirilen bir kısım istisna ve vergi indirimlerinin uygulaması 31.12.2002 tarihi ile son bulmuştur. (2) Ancak sözkonusu kanun hükümlerinin tamamiyle ortadan kalkmadığı göz önünde bulundurulmalıdır.
Kanun ile getirilen vergi teşviklerinden Olağanüstü Hal Bölgesi ve mücavir alanına dahil Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Mardin, Muş, Siirt, Şırnak, Tunceli ve Van İlleri ile Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığınca belirlenen fert başına Gayri Safi Yurt İçi Hasıla miktarları 1500 ABD Doları veya daha az ve Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığınca belirlenen sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi 0.5 ve daha düşük bulunan illerden Bakanlar Kurulunca 26.01.1998 tarih ve 98/10551 sayılı Karar (3) ile belirlenen Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Bayburt, Erzurum, Gümüşhane, Iğdır, Kars, Ordu, Şanlıurfa ve Yozgat illeri yararlanacaktır.
06.02.2004 tarih ve 25365 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 5084 sayılı “Yatırımların ve İstihdamın Teşviki ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” ile ülkemizin belirli kıstasların altında kalan illerinde istihdam ve yatırımların artırılması, buna paralel olarak da kalkınmanın sağlanması amaçlanmaktadır.
5084 sayılı Yatırımların ve istihdamın teşviki ve bazı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında Kanunda yer alan teşvikler üç ana başlık altında toplayacak olursak bunlar;
- Vergi ve Sigorta Primi Teşviki,
- Enerji Teşviki,
- Arsa ve Arazi Teşviki olacaktır.
Bu teşviklerden yararlanacak iller için ise kapsam vergi ve sigorta primi teşvikleri ile enerji desteği açısından Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığınca 2001 yılı için belirlenen fert başına gayrisafi yurt içi hâsıla tutarı 1500 ABD Doları veya daha az olan illeri, bedelsiz arsa ve arazi temini açısından ise bu iller ile kalkınmada öncelikli yöreler kapsamındaki diğer illerdir.
II- KAPSADIĞI İLLER AÇISINDAN 4325 VE 5084 SAYILI KANUNLAR
4325 sayılı Kanun hükümlerinden faydalanan iller aşağıdaki tabloda yer almaktadır.
Sıra İl DPT Gelişmişlik Endeksi Kişi Başına GSYİH ($)
1 Adıyaman -0.752853 1223 BKK
2 Ağrı -1.134534 667 BKK
3 Ardahan -1.057505 1186 BKK
4 Batman -0.869404 1297 OHAL
5 Bayburt -0.798578 1019 BKK
6 Bingöl -1.060746 915 OHAL
7 Bitlis -1.056951 813 OHAL
8 Diyarbakır -0.614462 1744 OHAL
9 Erzurum -0.550649 1348 BKK
10 Gümüşhane -0.783385 1257 BKK
11 Hakkari -1.053626 863 OHAL
12 Iğdır -0.980015 1108 BKK
13 Kars -0.754675 1096 BKK
14 Mardin -0.916083 1338 OHAL
15 Muş -1.244671 654 OHAL
16 Ordu -0.535689 1340 BKK
17 Siirt -0.970848 1342 OHAL
18 Ş.Urfa -0.657586 1361 BKK
19 Şırnak -1.224524 972 OHAL
20 Tunceli -0.694920 1614 OHAL
21 Van -0.955459 997 OHAL
22 Yozgat -0.639394 1375 BKK
Tablodan anlaşılacağı üzere Kanun hükmünden 22 il faydalanmıştır. 5084 sayılı Kanunla kapsam 4325 sayılı Kanuna göre daha da genişletilmiş ancak teşviklerden yararlanma açısında farklılıklar öngörülmüştür.
Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığınca 2001 yılı için belirlenen fert başına GSYİH tutarları dikkate alındığında kapsama aşağıdaki iller girmektedir.
İl GSYİH($) İl GSYİH($) İl GSYİH($)
Kırşehir 1488 Osmaniye 1157 Adıyaman 918
Sinop 1459 Düzce 1142 Kars 886
Giresun 1443 Çankırı 1136 Van 859
Amasya 1439 Siirt 1111 Iğdır 855
Uşak 1436 Gümüşhane 1075 Yozgat 852
Malatya 1417 Ordu 1064 Ardahan 842
Sivas 1399 Erzurum 1061 Hakkari 836
Tokat 1370 Bartın 1061 Bingöl 795
Diyarbakır 1313 Bayburt 1017 Bitlis 646
Afyon 1263 Şanlıurfa 1008 Şırnak 638
Batman 1216 Mardin 983 Muş 578
Erzincan 1158 Aksaray 966 Ağrı 568
2001 yılı sonrasında illerin fert başına GSYİH tutarları değişse de kapsamda bir değişiklik olmayacaktır.
5084 sayılı Kanun kapsamında bazı iller sadece mezkur kanunda yer alan arazi ve arsa teşviğinden yararlanacaktır.
1 Adıyaman 15 Çorum* 29 Kırıkkale* 43 Sinop
2 Afyon 16 Diyarbakır 30 Kırşehir 44 Sivas
3 Ağrı 17 Düzce 31 Kilis* 45 Şanlıurfa
4 Aksaray 18 Elazığ* 32 Kahramanmaraş* 46 Şırnak
5 Amasya 19 Erzincan 33 Malatya 47 Tokat
6 Ardahan 20 Erzurum 34 Mardin 48 Trabzon*
7 Artvin* 21 Giresun 35 Muş 49 Tunceli*
8 Bartın 22 Gümüşhane 36 Nevşehir* 50 Uşak
9 Batman 23 Hakkari 37 Niğde* 51 Van
10 Bayburt 24 Iğdır 38 Ordu 52 Yozgat
11 Bingöl 25 Karabük* 39 Osmaniye 53 Zonguldak*
12 Bitlis 26 Karaman* 40 Rize*
13 Çanakkale* (4) 27 Kars 41 Samsun*
14 Çankırı 28 Kastamonu* 42 Siirt
* Sadece arazi ve arsa teşvikinden yararlanacaktır.
–––––––––––––––––––––
(1) 23 Ocak 1998 tarih ve 23239 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Ayrıca bu Kanunun uygulamasına ilişkin 1 seri no.lu Tebliğ 27 Şubat 1998 tarih ve 23271 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.
(2) Bu indirim ve istisnalar 1 Şubat 1998 ile 31 Aralık 2002 tarihleri arasında uygulanan yeni işe başlayan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerin kapsamdaki illerde işyerlerinde çalıştırdıkları işçilerin ücretlerinden kesilen gelir ve damga vergilerinin ertelenmesi Kanun kapsamına giren illerde yapılacak teşvik belgeli yatırımlarla ilgili bazı işlemlerden doğan veraset ve intikali, damga vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi emlak vergisi, harçlar ve 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanununa göre alınan vergi resim ve harçlardır. Ayrıca sigorta primi işveren payının Hazinece karşılanması da 31 Aralık 2002 tarihinde son bulmuştur.
(3) 28 Ocak 1998 tarih ve 23244 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanmıştır.
(4) Sadece Bozcaada ve Gökçeada ilçeleri için geçerlidir.